(( نقش آزمایشگاه مدارس ))
خلاقیت و نوآوری محرک اصلی توسعة هر جامعه، نقطه عطف اختراعات و اکتشافات و نمودی ارزشمند از تفکر و ذهن خلاق بشر است. خلاقیتی که در ضمیر همه ما نهفقه است. در نحوه زندگی ما تاثیر دارد و از ملزومات اساسی پیشرفت جوامع به شمار میآید. تحولات سریع عصر کنونی، حل مسائل و مشکلات را به گونهای خلاقانه می طلبد. به عبارت دیگر، علم به خودی خودی ضامن حل ضلات نخواهد بود، تنها نیروی فوق العاده و قدر تمند خلاقیت است که می تواند مسائل و مشکلات را به طرز خارق العاده ای از سر راه بردارد.
آزمایشگاه، به عنوان واحد عملیاتی نظام آموزشی، با پرورش تفکر خلاق، تربیت افرادی کاوشگر، آفریننده، نوآور و مولد، نقشی بسیار مهم در شکوفا یی و باروری خلاقیت دانش آموزان ایفا می کند و به گونه ای قدرت اندیشه و مهارت ذهنی دانش آموزان را تقویت میکند که به راحتی بتوانند برای دست یافتن به راهحل های مناسب و واقع بینانه، به خلق ایده های نو یبردازند.
آزمایشگاه مدارس، با اعضای علمی متعهد، مجرب و تجهیزات مناسب، برترین محیط برای پرورش خلاقیت دانش آموزان است.
با بهره گیری از یک آزمایشگاه خوب، امکان تدریس عملی برای هر درس فراهم می شود و دانش آموزان می توانند نوآوری های خود را در مدرسه و جامعه به منصة ظهور برسانند.
یکی از اهداف آزمایشگاه، درک نکات درسی و توضیح و تکمیل مفاهیم آن است. یعنی آزمایشگاه نقش کمک درسی و تقویتی را ایفا می کند.
آزمایشگاه این فرصت را به دانش آموزان می دهد که ماهیت علم را نیز فرا بگیرند. اگر آزمایشگاه از دروس پایة تحصیلی دبیرستان حذف شود، به سه هدف اصلی: یعنی
1- محتوا بخشیدن به متن،
2- توسعه نقش آزمایشگاه در درک مفاهیم
3- پیشرفت و بیشبرد مهارت های علمی و عملی در انجام دادن آزمایش، نخواهیم رسید.» (قاسم زاده ، 1372 ، ص 68 و 53).
«امروزه ثابت شده است که بر خلاف باور بسیاری که ابداع و خلاقیت را خصوصیت ذاتی بعضی افراد می دانند این استعداد در نوع بشر به اندازة حافظه عمومیت دارد و می توان آن را با کاربرد اصول و فنون معین، ایجاد طرز تفکر های جدید و ايجاد محیطی مناسب پرورش داد» (حسینی،1384 ، ص 139). نتایج پژوهش های انجام شده در زمینة آموزش خلاقیت، گويا ی اين امر است که آزمایشگاه های مدارس، به عنوان فضای عملی دروس، در تحقق و شکوفایی خلاقیت نقش بسزایی دارند. زیرا جامعه امروز نیازمند افرادی است که با حإکمیت فکر و خرد براعمال و افکار خویش مشکلات را به گونه ابتکاری از سر راه برمی دارند. با توجه به نقش آزمایشگاه در بروز خلاقیت دانش آموزان، پرداختن به تربیت نخبگان آزمایشگاهی در ساختار آموزش و پرورش از اهمیت بسیار برخوردار است. در مقاله حاضر به شیوه های اداره آزمایشگاه در جهمت تحقق خلاقیت دانش آموزان می پردازيم.
شيوههاي پرورش خلاقيت از طريق آزمايشگاه
الف) عاطفی كردن محیط آزمایشگاه
ساختار عاطفی مناسب در آزمایشگإه می تواند توانایی خلاقیت را در همة دانش آموزان شکوفا سازد. جوعاطفی، جوی است که دانش آموزان در آن احساس امنیت کنند و قادر باشند نسبت به محرک های فیزیکی و عقلاني ارائه شده از طرف معلم و همسالان، واکنشی مطلوب از خود نشان دهند.
یکی از اساسی ترین قدم ها در این زمینه، پرورش حس کنجکاوی است. از نمودهای اساسی کنجکاوی ، سؤال کردن و یافتن پاسخ است. برای تقویت کنجکاوی، ایجاد فرصت تجربه و تحقیق ضروری است. دانشآموز باید بتواند به مشاهده، آزمایش و جست وجوی محیط و اشیای اطراف خویش بپردازد. در فضای دوستانه حاکم بر آزمایشگاه، علاوه بر امنیتخاطر، دانش آموزان با ذهنی آزاد در انجام آزمایش های دروس مشارکت می کنند.
ب) برانگيختن علمي دانشآموز در آزمايشگاه
«جو عقلانی مطلوب آن است که دانش آموز را بر انگيزد. در واقع، انگیزه هايی که به دانش آموزان داده میشود، در آغاز حتماً نبايد به موفقيت بينجامد. از اين طريق، دانشآموز وادار میشود به کوششهای خود ادامه دهد، خطر کند، تجربه کند و در رويارويی با مسائل بیچيده، شور و اشتياق بیشتری به خرج دهد. بدون درگیری و غرقشدن در کار و مواجهه با ابهامات و اشکالات، دلیلی برای به وجود آمدن افکار خلاق وجود ندارد» (ميرافضل،1371، ص8 ). بنابراین، بايد با طرح مسائل و مفاهیمی که به تدريج مشکل می شوند، زمینه درگیری فکری را برای دانش آموزان فراهم آورد و آن ها را به تلاش و پشتكار برای حل مسائل و ابهامات تشويق کرد.
پ) تشویق داثش آموز به طرح ايدههای نو در انجام آزمايش
هر دانش آموزی ممکن است در زمینهای خاص خلاقیت داشته باشد. از هرکسی در هر زمینه نمی توان انتظار خلاقیت و ابتکار داشت. باید بسترها، علایق و زمینه ها را شناسایی کرد و زمینه رشد آن ها را فراهم نمود. اگر دانش آموزی ایده غیرممکنی را بیان کرد، باید در این تخیل دانش آموز وارد شد. دانش آموزان را باید به ابراز ایده های نو در آزمایشگاه تشویق کرد، زیرا ایده های جدید بستر تبادلات علمی و رشد خلاقیت ها را فراهم می کند. برای مثال، میتوان از دانشآموزان خواست که با انجام یک آزمایش ساده، هر نظری که درباره آن دارند بیان کنند. باید به دانش آموزان اجازه داد تا مسائل، دیدگاهها و ایدههای خود را در مورد چگونگی آزمایش مطرح کنند و پس از طرح مسائل و ایده های خود به آنان اجازه داد تا مسائل را نقد و بررسی کرده، مورد آزمایش قرار دهند
ت) طرح مباحث مورد آزمايش به صورت معما
مطالب درسی مورد آزمایش را باید به صورت مسئله و معما گونه برای شاگردان طرح کرد. زیرا مطالب کتاب یا گوش دادن به سخنان معلم و حفظ کردن مباحث علمی رشد قوة ابتکار شاگردان را به دنبال دارد. «معلم به جای بیان مطالب درسی یا ذکر حقایق علمی، باید دانش آبوران را به طرح مسائل ترغیب کند» (میرافضل، 1371، ص 8 ).
ث) ادارة آزمايشگاه به صورت دانشآموز محور
اداره کردن آزمایشگاه توسط معلم تا حدودی عشق و انگیزه را از دانش آموزان سلب خواهد کرد. مشارکت دادن دانش آموزان در طراحی آزمایشگاه، چیدمان وسایل و تجهیزات و شیوه حفاظت و نگه داری، موجبات دلبستگی به آزمایشگاه را در دانش آموزان فواهم می کند و با استفاده از نیروی خلاقیت و ابتکار در موقعیتی قرار می گیرند که به جست وجوی اطلاعات بپردازند. معلم در این شیوه، راهنماست و نقش یاری دهنده و هدایتگر را ایفا می کند.
ج) ایجاد زمینه تفکر در انجام آزمایش
معلم بايد زمينه تفکر همه دانش آموزان را در هنگام آزمايش فراهم کند، به گونه ای که بدون نگرانی تفکرات خویش را اظهار نمايند. هر چند شاگردان در فرايند تفکر ممکن است اشتباه کنند، اما مهم تفکر و پرورش فکر است. بابد به دانش آموزان اجازه دادهشود تا اشتباههایی را مرتکب شوند، زیرا ممکن است اشتباهات به بینش های مثمرثمری منتهی شوند. متصدی باید شرایط آزمایشگاه را به گونه ای ترتیب دهد که شاگردان مطمئن شوند اختلاف نظر آنان با یکدیگر مشکلاتی برای آنان نخواهد داشت. به هیچ وجه نباید اندیشههای شاگردان را طرد کرد، زیرا در این صورت آنان به تفکر نخواهند پرداخت. اندیشه ها و راه حل های غیر معقول برای آزمایش را باید با احترام نگریست و به آنان فرصت داد تا به طور مستقل یاد بگیرند، آزادانه فکر کنند و به اکتشافات بپردازند.
چ) برقراري ارتباط دوستانه با دانشآموز
«اگرچه معلم تا حد زیادی ميتواند ذهن دانشآموز را تحریک کند، اما این امر کافی نیست. چگونگی ارتباط با دانش آموزان، گفتار و کردار معلم از مهم ترین عوامل مؤثر در تحریک انرژی خلاق در دانشآموز است» (جوادیان، 1378، ص 49 ).
معلم میتواند شعله آفرینشگری دانشآموزان را برافروزد و روح اشتیاق را در آنان بدمد. برای پیشگیری از احساس حقارت دانش آموزان در برابر بزرگان، باید به آنان گفته شود که انسان های بزرگ هم از اول خلاق نبودند، بلکه با تلاش، پشتکار و پرورش این قوه توانستند ابتکارات، نوآوری ها و آفرینندگی را در وجود خود شکوفا سازند» (جوادیان،1378 ، ص 38 ). ارتباط صميمانه، شناخت نحوة زندگی و مراحل رشد دانش آموزان ، از بروز معضلات در آزمایشگاه جلو گیری خواهد کرد.
جمعبندي و نتيجهگيري
استعداد خلاق در محیط های مطلوب، شکوفا و متبلور می شود. بنابراین یکی از الزامات و روش های مهم برای تبلور خلاقیت، ایجاد فضای محرک، مستعد و به طور کلی خلاق است. آزمایشگاههای مدارس همچون بازوانی توانمند، با مهار مشکلات و موانع رشد خلاقیت در ذانش آموزان، نظیر: عدم اعتماد به نفس. دلسرد شدن، تاکید بر عادت های پیشین. محافظه کاری، وابستگی و جمود فکری، نبود تمرکز ذهنی، مقاوم نبودن، کمرویی. عدم دلبستگی به مدرسه، عدم دلبستگی به معلم، استهزا و تمسخر به خاطر ایده یا نظر اشتباه، عدم پذیرش ایدههای جدید و... در جهت تحقق خلاقیت در بین ذانش آموزان عمل خواهند کرد. بنابراین در آموزش و پرورش، علاوه بر تامین و تجهیز آزمایشگاه، تربیت نیروهای کارآمد و متعهد، تشویق معلمان به آزمایش کردن و کاربست روشهای نو برای تحقق رشد خلاقیت در ذانش آموزان، از اهمیت فراوان برخوردار است.
به وبلاگ گروه فیزیک شهرستان کاشان خوش آمدید.